مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 23 حقوق مالکیت فکری در اقتباس هنری: چالش‌ها و راهکارها 5003227 FA مهدی کشتکار 0009-0001-0467-0963 Journal Article 2025 11 21 Artistic adaptation, as a vital process in the evolution of cultural heritage, enables the revitalization of works across different media and temporal contexts. However, this creative mechanism encounters profound legal frictions when intersecting with intellectual property systems, particularly copyright laws. Employing a descriptive-analytical method, this research dissects these conflicts and seeks to establish a balance between the exclusive rights of the original creator and the creative freedom of the adapter. Fundamental challenges discussed include the lack of objective criteria for determining “substantial similarity,” ambiguities surrounding the doctrine of “fair use,” and emerging dilemmas of the digital age—such as AI-generated works and user-generated content—which occasionally threaten moral rights and the integrity of the work. In response to these obstacles, the article offers multidimensional solutions: reforming and clarifying legal texts, developing modern licensing systems such as “Creative Commons,” and utilizing technological tools like Blockchain and Digital Rights Management (DRM) for the intelligent tracking and protection of works. Furthermore, enhancing the legal awareness of the artistic community and harmonizing laws at the international level are deemed essential for managing the cross-border flow of art. In conclusion, establishing a flexible legal ecosystem that simultaneously supports derivative innovation and safeguards the economic and moral rights of authors is indispensable for sustaining cultural richness. اقتباس هنری به مثابه فرایندی حیاتی در تکامل میراث فرهنگی، امکان زیست مجدد آثار را در کالبدهای رسانه‌ای و زمانی متفاوت فراهم می‌سازد. با این وجود، این مکانیسم خلاقانه در تلاقی با نظام‌های مالکیت فکری، به‌ویژه قوانین حق مؤلف، دچار اصطکاک‌های حقوقی عمیقی می‌شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، به کالبدشکافی این تعارضات پرداخته و می‌کوشد توازنی میان حقوق انحصاری پدیدآورنده نخستین و آزادی عمل مقتبس برقرار سازد. چالش‌های بنیادین مورد بحث شامل فقدان معیارهای عینی در احراز «شباهت اساسی»، ابهامات دکترین «استفاده منصفانه» و معضلات نوظهور عصر دیجیتال نظیر آثار هوش مصنوعی و محتوای کاربرمحور است که بعضاً حقوق معنوی و تمامیت اثر را نیز تهدید می‌کنند. در پاسخ به این موانع، مقاله راهکارهایی چندبعدی ارائه می‌دهد: اصلاح و شفاف‌سازی نصوص قانونی، توسعه نظام‌های مجوزدهی نوین همچون «کرییتیو کامنز» و به‌کارگیری ابزارهای فناورانه نظیر بلاک‌چین و مدیریت حقوق دیجیتال (DRM) برای ردیابی و حفاظت هوشمندانه از آثار. همچنین، ارتقای آگاهی حقوقی جامعه هنری و همگرایی قوانین در سطح بین‌المللی برای مدیریت جریان فرامرزی هنر ضروری دانسته شده است. نتیجه آنکه، استقرار یک اکوسیستم حقوقی منعطف که همزمان حامی نوآوری اشتقاقی و حافظ حقوق مادی و معنوی مؤلفان باشد، برای تداوم غنای فرهنگی اجتناب‌ناپذیر است.