مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 23 تنش‌های گفتمان حقوق بشر لیبرالی با مردم‌سالاری دینی؛ امکان‌سنجی فقهی–حقوقی الگوی شهروندی مسئولانه 5003709 FA ارکان شریفی 0000-0001-9217-0012 Journal Article 2026 02 27 The dominant liberal reading of human rights discourse constitutes a normative framework for constraining political authority and safeguarding fundamental individual freedoms, serving as a priori condition for the legitimacy of democratic systems. Within this paradigm, fundamental rights operate as pre-political constraints upon the will of the majority and, through emphasis on abstract individualism, delineate the boundaries of public authority. In contrast, religious democracy, while accepting the principle of public participation in determining political destiny, defines the legitimacy of power in structural connection with the rules of Sharia and the ethical purposes of politics. Despite apparent convergence in affirming human dignity and the necessity of limiting power, these two normative-legal systems exhibit fundamental divergences in anthropological foundations (individualism versus ethical collectivism), epistemological premises (secular rationality versus revelatory knowledge), and ethical orientations (unconstrained liberty versus duty-centered ethics), giving rise to persistent theoretical and practical tensions in the domains of legal-institutional design and public policy-making. The present study, employing a descriptive-analytical method and critical-jurisprudential approach, examines the theoretical foundations of these tensions and assesses the feasibility of an integrative model reconciling human rights with religious democracy. Findings indicate that abstract individualism and the depoliticization of human rights in the liberal interpretation lead to erosion of collective identity and diminution of meaningful political participation; conversely, Islamic political jurisprudence, through the structural linkage of right and duty, the teleological orientation of politics, and analysis of historical cycles of power, provides the theoretical capacity for reconstructing this relationship. Accordingly, the model of “responsible citizenship” is proposed as a conceptual construct for balancing individual dignity and public good, capable of serving as the basis for critical indigenization of human rights and deepening religious democracy within the legal system of the Islamic Republic of Iran. گفتمان حقوق بشر در قرائت لیبرال، نظامی هنجاری برای تحدید قدرت و صیانت از آزادی‌های فردی است که شرط پیشینی مشروعیت دموکراتیک تلقی می‌شود. این پارادایم با تأکید بر فردگرایی انتزاعی، حقوق بنیادین را قیود پیشاسیونی بر اراده اکثریت قرار می‌دهد. در مقابل، مردم‌سالاری دینی ضمن پذیرش مشارکت عمومی، مشروعیت را در پیوند با احکام شریعت و اخلاق تعریف می‌کند. این دو نظام علیرغم اشتراک در کرامت انسانی و مهار قدرت، در مبانی انسان‌شناختی (فردگرایی در برابر جمع‌گرایی اخلاقی‌محور)، معرفت‌شناختی (عقلانیت سکولار در برابر معرفت وحیانی) و اخلاقی (آزادی مطلق در برابر تکلیف‌گرایی) تعارضات بنیادین دارند که به چالش‌های پایدار در نهادسازی و سیاست‌گذاری می‌انجامد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد انتقادی-فقهی، مبانی این تعارضات و امکان تلفیق میان حقوق بشر و مردم‌سالاری دینی را واکاوی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد فردگرایی انتزاعی به تضعیف هویت جمعی می‌انجامد؛ در مقابل، فقه سیاسی اسلام با پیوند حق و تکلیف و غایت‌مندی اخلاقی سیاست، ظرفیت بازسازی این رابطه را دارد. الگوی «شهروندی مسئولانه» به عنوان سازه‌ای مفهومی برای توازن میان کرامت فردی و خیر عمومی پیشنهاد می‌شود که می‌تواند مبنای بومی‌سازی انتقادی حقوق بشر و تعمیق مردم‌سالاری دینی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران باشد.