An Examination of the Administrative and Economic Crimes in Iran and Strategies to Combat Them
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Mazdak Nasouri
/ PhD Candidate in Public Law, University of Tehran, Tehran, Iran / mazdak.nasouri@ut.ac.ir
/ PhD Candidate in Public Law, University of Tehran, Tehran, Iran / mazdak.nasouri@ut.ac.irAli Akbar Gorji Azandriani / Associate Professor, Department of Public Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran / gorji110@yahoo.fr
/ Associate Professor, Department of Public Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran / gorji110@yahoo.frAbstract:
By undermining public trust and governmental efficiency, administrative and economic crimes, as structural impediments to sustainable development, pose serious challenges to the Iranian legal system. The absence of clear definitions, fragmentation of laws, and supervisory gaps have fostered an environment conducive to inefficiency in prevention and the exploitation of official positions. This research, employing a descriptive-analytical method, elucidates such crimes and proposes preventive strategies. The findings indicate that the methods of committing these crimes include traditional practices such as bribery, procedural methods like collusion in tenders, and modern technological methods, all occurring due to weak oversight, lack of transparency, and bureaucratic complexity. Finally, strategies including the legal redefinition of crimes, process transparency, strengthening supervision, and protecting whistleblowers are proposed, which can serve as an operational basis for policymakers to enhance administrative integrity.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :بررسی شیوههای ارتکاب جرایم اداری و اقتصادی در ایران و راهکارهای مقابله با آن
Abstract:
جرایم اداری و اقتصادی بهعنوان موانع ساختاری توسعة پایدار، با تضعیف اعتماد عمومی و کارآمدی دولت، چالشهای جدی برای نظام حقوقی ایران ایجاد کردهاند. فقدان تعاریف شفاف، پراکندگی قوانین و خلأهای نظارتی، بستر ناکارآمدی در پیشگیری و سوءاستفاده از موقعیتهای اداری را فراهم نموده است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین شیوههای ارتکاب و ارائة راهکارهای پیشگیرانه میپردازد. یافتهها نشان میدهد روشهای ارتکاب شامل شیوههای سنتی نظیر رشوه، شیوههای فرآیندی مانند تبانی در مناقصات و روشهای نوین فناورانه است که با بهرهگیری از ضعف نظارت، عدم شفافیت و پیچیدگی بوروکراسی رخ میدهند. در نهایت، راهکارهایی شامل بازتعریف حقوقی جرایم، شفافسازی فرآیندها، تقویت نظارت و حمایت از گزارشدهندگان فساد پیشنهاد شده است که میتواند مبنایی عملیاتی برای سیاستگذاران جهت ارتقای سلامت اداری باشد.
References:
- آقایی، جاناحمد و حجتی، سیدمعین (1402). حقوق جزای عمومی پیشرفته. تهران: شرکت سهامی روزنامة رسمی کشور.
- اردبیلی، محمدعلی (1404). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
- الوانی، سیدمهدی (1394). مدیریت عمومی. تهران: نشر نی.
- انصاری، ولیالله (1401). کلیات حقوق اداری. تهران: میزان.
- گَسَن، رمون (1402). جرمشناسی بزهکاری اقتصادی. ترجمة شهرام ابراهیمی. تهران: میزان.
- شهسوار، ساعد (1398). حقوق تخلفات اداری. تهران: مجد.
- موسویفرد، سیدمحمدرضا و شمسیزاد، زهرا (1400). فساد و تخلفات اداری در ایران با تأکید بر آموزههای حقوق کیفری و جامعهشناسی جنایی. آرا، 4(8)، 131ـ154.
- زرندی، سعید، حمیدی حصاری، یاسین و معدنی، جواد (1396). عوامل مؤثر بر فساد اداری در سازمانهای دولتی جمهوری اسلامی ایران. مجلس و راهبرد، 24(91)، 165ـ202.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1399). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
- میرمحمدصادقی، حسین (1404). حقوق جزای عمومی 1 (پدیدة مجرمانه). تهران: دادگستر.
- یزدانپناه، پویا (1399). واکاوی پیشگیریهای غیرکیفری از جرایم اداری. قانونیار، 4(14)، 9ـ38.
- رحمانیان، مرتضی، قنبری، ابوالفضل و ایزدیراد، رؤیا (1401). فساد اداری و راهکارهای حقوقی مقابله با آن. فقه و حقوق نوین، 3(10)، 116ـ131.
- محبی، داود، مجیدی، علیرضا و شفیعی، امین (1398). جرایم سازمانیافتة اداری ناشی از نفوذ مدیران ارشد دولتی در حقوق ایران. پژوهشنامة حقوق فارس، 2(2)، 45ـ61.
- یاری، رحیم، کارگری، نوروز، شاملو، باقر و قاسمی، قاسم (1401). جرمانگاری اقتصادی در پرتو اقتصاد نهادگرایی. پژوهشهای حقوق جزا و جرمشناسی، 10(19)، 127ـ152.
- جوانمرد، بهروز و شفیعی خورشیدی، علیاصغر (1402). حقوق کیفری اقتصادی (جلد اول: جرم اقتصادی). تهران: مجد.
- بیگدلی، حسن و سماواتی پیروز، امیر (1401). حقوق جزای اقتصادی. قزوین: جهاد دانشگاهی.
- ابراهیمی، شهرام و صادقنژاد نائینی، مجید (1392). تحلیل جرمشناختی جرایم اقتصادی. پژوهش حقوق کیفری، 2(5)، 147ـ174.
- پورعزت، علیاصغر (1398). مبانی مدیریت دولتی. تهران: سمت.
- موسیزاده، ابراهیم (1393). حقوق اداری. تهران: دادگستر.
- کاتوزیان، ناصر (1403). فلسفة حقوق. تهران: گنج دانش.
- فتاحی زفرقندی، علی (1397). آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی. تهران: پژوهشکدة شورای نگهبان.
- کریمی، خدیجه (1395). عدالت اداری. تهران: میزان.
- امامی، محمد و استوار سنگری، کوروش (1403). حقوق اداری. تهران: میزان.
- منصورآبادی، عباس و اسدینیا، شهناز (1399). جلوههای دادرسی افتراقی جرایم اداری (در پرتو اصول دارسی منصفانه). پژوهشهای نوین حقوق اداری، 2(5)، 33ـ58.
- حاجیپور، محسن (1395). فساد اداری و راههای مبارزه با آن در دستگاههای اجرایی. اهواز: خوزستان.
- میرمحمدصادقی، حسین (1403). جرایم علیه اموال و مالکیت. تهران: میزان.
- منتظری، محمد و شول، عباس (1398). تلاش برای کاهش فساد اداری بهعنوان یک ضرورت اخلاقی: تبیین نقش تعهد کارکنان. اخلاق در علوم و فناوری، 14(4)، 148ـ154.
- نجفی ابرندآبادی، علیحسین (1393). تازههای علوم جنایی (مجموعه مقالات). تهران: میزان.
- کریمنژاد، عباس، اسماعیلی، مهدی و حاجی تبار فیروزجایی، حسن (1401). تحلیل اقتصادی و جرمشناختی هزینههای اجتماعی و منافع جرم. پژوهشهای جرمشناختی پلیس، 3(6)، 143ـ161.
- مصطفوینژاد، سیدشهابالدین و پروین، خیرالله (1401). فساد مالی و بسترهای شفافیتزا در دستگاههای اجرایی. پژوهش حقوق عمومی، 24(77)، 171ـ202.
- فکوری، محمدعلی و اصغری، عبدالرضا (1401). نقش بروکراسی در بروز فساد اداری در کشورهای افغانستان و ایران. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 16(45)، 167ـ197.
- لاری دشتبیاض، محمود، نظری، هنگامه و قناد، مصطفی (1396). واکاوی سازوکارهای نظارتی و کنترلی نظام راهبری شرکتی. 7(4)، 59ـ82.
- احمدی، سیدعلیاکبر و سادهنژاد، فخریه (1402). مروری بر انواع پنجرة شکسته بر مبنای ارکان سازمان. رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، 7(89)، 823ـ831.
- ستوده، هدایتالله (1394). آسیبشناسی اجتماعی (جامعهشناسی انحرافات). تهران: آوای نور.
- خندان، عباس (1395). فساد سیاسی و اداری: تأثیرات متقابل و نقش عوامل اجتماعی. اقتصاد مقداری، 13(4)، 19ـ44.
- فریدونی، محسن، گلخندان، سمیرا و رجبی، اکبر (1402). راهکارهای فقهی و حقوقی مقابله با مقررات و رویههای اداری جرمزا. آموزههای فقه و حقوق جزا، 2(2)، 41ـ62.
- حبیبزاده، محمدجعفر (1379). رشوه از دیدگاه حقوق کیفری ایران و فقه. مدرس علوم انسانی، 4(4)، 35ـ52.
- رمضانی، احمد (1379). بررسی تطبیقی ارکان جرم اختلاس. نامة مفید، 6(4)، 153ـ182.
- کریمی، محمدامیر (1401). رویکرد قانونگذار در قبال پدیدة کارچاقکنی و اعمال نفوذ برخلاف حق. ترویج علم، 13(1)، 228ـ249.
- زمانی، علیاکبر (1388). تبانی و تقلب در برگزاری مناقصههای دولتی، موانع و راهکارهای پلیس در مبارزه با آن. کارآگاه، 3(9)، 96ـ123.
- ملکا آشتیانی، محمدجواد، عابدیان کلخوران، سیدحسن و عسگری، علیرضا (1403). امکانسنجی جرمانگاری ترک وظایف قانونی مدیران اجرایی و جلوههای آن در مقررات فعلی. فقه و تاریخ تمدن، 10(4)، 13ـ27.
- امیری، مجتبی، پورعزت، علیاصغر، دانشجعفری، داود و هاشمی، سیدضیاء (1390). در جستوجوی بوروکراسی ایرانی: میزگردی دربارة بررسی و آسیبشناسی بوروکراسی در ایران پس از انقلاب اسلامی. سورة اندیشه، 54 و 55، 124ـ130.
- دالوندی، محمدرضا، موسوی، سیدابراهیم و غضنفری، هنگامه (1404). بررسی کارکردهای رمزارزها از منظر حقوقی و نظم اجتماعی. پژوهشهای اخلاقی، 15(3)، 245ـ267.
- یاری زنگنه، مرضیه (1404). تحلیل نقش مدیریت دانش بر بالندگی مشارکت شهروندی در تحقق دولت الکترونیک از دیدگاه متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی. مطالعات کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 141، 136ـ162.
- وزیری یگانه، معصومه و میرزایی، جمشید (1403). آثار حقوقی امضای الکترونیکی و تفاوت آن با امضای دیجیتالی. حقوق کسب و کار و اقتصاد، 1(1)، 137ـ149.
- فرهادینژاد، محسن و بیکی، کریم (1402). مطالعة طولی علل فساد اداری و روشهای کنترل آن در مقاطع سالهای 78 ، 88 و 99. چشمانداز مدیریت دولتی، 14(1)، 59ـ75.
- گلدوست جویباری، رجب و خلیلی پاجی، عارف (1394). پیشگیری اجتماعی از فساد مالی و اداری در پرتو آموزههای اسلامی. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 9(32)، 113ـ134.
- عشایری، طاها و جهانپرور، طاهره (1402). مطالعة عوامل مؤثر بر وقوع فساد: فراترکیب پژوهشها. مجلس و راهبرد، 30(116)، 375ـ412.
- زرندی، سعید و واعظی، رضا (1398). الگوی جامع مبارزه با فساد اداری بر مبنای محیط بومی ایران. پژوهشهای مدیریت عمومی، 12(45)، 85ـ108.
- میرخلیلی، سیدمحمود، عسگری مروت، علی و بهرامیگرو، مجتبی (1399). نقش عدالت سازمانی در پیشگیری از فساد اداری. پژوهشنامة حقوق کیفری، 11(1)، 275ـ296.
- نجفی ابرندآبادی، علیحسین و هاشمبیگی، حمید (1403). دانشنامة جرمشناسی. تهران: گنج دانش.
- ایمانی، حسین (1403). نظام مدیریت عملکرد کارکنان بهمثابة ابزاری برای پیشگیری از فساد اداری. چشمانداز مدیریت دولتی، 15(1)، 36ـ61.
- سلیمی، صادق (1387). مجرمین یقهسفید و سیاست کیفری ایران. مطالعات حقوق خصوصی، 38(4)، 239ـ254.
- شهرکی، مهدی (1397). ابعاد کیفری جرایم مالی و مفاسد اقتصادی در ایران. پژوهشهای حقوقی قانونیار، 1(1)، 83ـ108.
- حسنی، جعفر و مهرا، نسرین (1394). نقدی بر مفهوم جرم اقتصادی در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. مطالعات حقوق کیفری و جرمشناسی، 2(2 و 3)، 45ـ69.
- پورمحمدی، پوریا و نوری، پژمان (1402). بررسی و شناخت کیفری جرایم اقتصادی با مداقه و مقایسه با جرایم مشابه. تحقیقات حقوق قضایی، 4(7)، 335ـ354.
- باقریفرد، علیاشرف و رضایی، شهلا (1397). علل ارتکاب جرایم اقتصادی و راههای پیشگیری از آن. مطالعات نوین بانکی، 1(1)، 107ـ132.
- علینی، احسان (1401). ریشهها و فرآیندهای ساختاری فساد اقتصادی در ایران (دورة جمهوری اسلامی). برنامهریزی رفاه و توسعة اجتماعی، 13(51)، 219ـ254.
- اسفندیار، اسماعیل، جهانگیرفرد، مجید و حسینی، سیدمهدی (1394). ارزیابی عملکرد سازمانهای دولتی (بر اساس مدل تعالی سازمانی بالدریج) و بررسی رابطة آن با سلامت اداری کارکنان دستگاههای دولتی فیروزکوه. مدیریت، 12(37)، 115ـ138.
- تاجمیر ریاحی، حسین و آلمحمد، سیدهفاطمه (1399). واکاوی و نقد سیاست جنایی جرایم مالیاتی. پژوهشنامة مالیات، 28(46)، 25ـ50.
- پناهی، محمدحسین و امینی، اشرف (1390). دولت رانتی، اقتصاد دولتی، فرهنگ سیاسی و سرمایة اجتماعی در ایران. 3(7)، 59ـ94.
- بیات شاهپرست، لیلا (1404). تحلیل حقوقی و جرمشناسی جرایم اقتصادی در ایران با تأکید بر سیاست جنایی مقابله با فساد مالی. مطالعات علوم سیاسی، 11(1)، 1067ـ1086.
- برزگری، فروغ، عباسی، اصغر، اسماعیلی، مهدی و حاجیتبار، حسن (1401). بررسی بنیادهای کیفری تشدیدی در قلمرو جرایم اقتصادی. مطالعات فقه اقتصادی، 4(1)، 240ـ257.
- دیدا، مهدی، ابوالحسنی، سلامه و فرهود، نغمه (1401). آسیبشناسی سیاست جنایی ایران در جرایم اقتصادی. تحقیقات حقوقی بینالمللی، 15(55)، 797ـ811.
- فعالجو، حمیدرضا، ملابهرامی، احمد و امیری، حسین (1396). بررسی غیرخطی عوامل مختلف اقتصادی مؤثر بر وقوع جرم در ایران. مجلس و راهبرد، 24(90)، 101ـ124.
- درزینژا درمی، میثم (1402). نگاهی به جرایم اقتصادی مبتنیبر حقوق کیفری اقتصادی. مطالعات و پژوهشهای امنیت داخلی، 1(3)، 113ـ138.
- حسینی، لیلا و پورفخریان، پروین (1398). بررسی راهکارهای مبارزه با فساد در مناقصات دولتی. پژوهشهای حقوقی، 18(40)، 411ـ447.
- مهدویفر، مرتضی (1400). بررسی سیاست کیفری ایران در راستای پیشگیری از جرایم اقتصادی. قانونیار، 5(17)، 945ـ974.
- شعبانی، مهدی، حاجیتبار، حسن و اسماعیلی، مهدی (1399). چالشهای مقابله با جرایم اقتصادی و راهکارها. مطالعات فقه اقتصادی، 2(4)، 95ـ116.
- هدایتی چنانی، رحمان (1400). بررسی ترفندهای جدید ارتکاب جرایم اقتصادی با رویکرد بر اشخاص حقوقی شرکتهای خصولتی. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 3(22)، 60ـ71.
- احمدزاده ذولپیرانی، مهرداد، خواجهنوری، یاسمن و نجفیتوانا، علی (1403). کیفرشناسی جرایم اقتصادی در نظام حقوقی ایران. حقوقی دادگستری، 88(126)، 311ـ335.
- حاجی دهآبادی، محمدعلی و پروین کندرود، ابوالفضل (1404). راهکارهای پیشگیری و مدیریت تعارض منافع در نظام حقوق کیفری ایران و کویت. آموزههای حقوق کیفری کشورهای اسلامی، 2(1)، 20ـ42.
- ایزدخواستی، حجت (1397). تحلیل تأثیر کیفیت حکمرانی و ترکیب مخارج دولت بر رشد اقتصادی در ایران: رویکرد رشد درونزا. اقتصادی مقداری، 15(4)، 135ـ165.
- قوانین و مقررات (مطابق آخرین اصلاحات و الحاقات)
- قانون اساسی.
- قانون مجازات اسلامی مصوب 1392.
- قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392.
- قانون ارتقای سلامت نظام اداری و مقابله با فساد مصوب 1390.
- قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور مصوب 1369.
- قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری مصوب 1367.
- قانون مدیریت خدمات کشوری مصوب 1386.
- قانون دیوان عدالت اداری مصوب 1402.
- قانون رسیدگی به تلفات اداری مصوب 1371.
- قانون تشکیل دادگاههای عمومی و انقلاب مصوب 1373.
- قانون برنامة پنجسالة پنجم توسعة جمهوری اسلامی ایران مصوب 1389.
- قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر مصوب 1394.
- قانون برنامة اول توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1368.
- قانون برنامة پنجسالة دوم توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1373.
- قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات مصوب 1388.
- قانون شفافیت قوای سهگانه، دستگاههای اجرایی و سایر نهادها مصوب 1403.
- قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور مصوب 1360.
- قانون محاسبات عمومی کشور مصوب 1366.
- قانون ممنوعیت تصدی بیش از یک شغل مصوب 1373.
- قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مصوب 1392.
- قانون نحوة اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1363.
- قانون نحوة اعمال تعزیرات حکومتی راجع به قاچاق کالا و ارز مصوب 1374.
- قانون مجازات اعمال نفوذ برخلاف حق و مقررات قانونی مصوب 1315.
- قانون برنامة چهارم توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1383.
- قانون حمایت از گزارشگران فساد مصوب 1402.
- قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولتی مصوب 1353.
- دستورالعمل نحوة مشارکت و تعامل نهادهای مردمی با قوة قضائیه مصوب 1398.
- آییننامة پیشگیری و مبارزه با رشوه در دستگاههای اجرایی مصوب 1383.
- آییننامة اجرایی قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور مصوب 1398.
- مصوبة شورای عالی اداری در خصوص منشور حقوق شهروندی مصوب 1395.
- آییننامة دادسراها و دادگاههای انقلاب مصوب 1358.
References:
- Transparency International (2023). Corruption Perception Index, Berlin, Germany.
- Rose-Ackerman, Susan (1999). Corruption and Government: Causes, Consequences, and Reform. Cambridge: Cambridge University Press.
- Tanzi, Vito (1998). Corruption Around the World: Causes, Consequences, Scope, and Cures. IMF Working Paper No. WP/98/63. Washington, DC: International Monetary Fund.
- Friedrichs, D. O. (2010). Trusted Criminals: White Collar Crime in Contemporary Society. Wadsworth.
- World Bank (1997). Helping countries combat corruption: The role of the World Bank. The World Bank Group.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Nasouri, Mazdak, Gorji Azandriani, Ali Akbar. (2026) An Examination of the Administrative and Economic Crimes in Iran and Strategies to Combat Them. َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 13(2), 7-34 https://doi.org/10.22034/hoghoughi.2025.5001834.
Mazdak Nasouri; Ali Akbar Gorji Azandriani."An Examination of the Administrative and Economic Crimes in Iran and Strategies to Combat Them". َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 13, 2, 2026, 7-34
Nasouri, M, Gorji Azandriani, A.(2026) 'An Examination of the Administrative and Economic Crimes in Iran and Strategies to Combat Them', َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 13(2), pp. 7-34
