Abstract
Cyber space, as one of the most important new social, cultural, and economic ecosystems in the contemporary world, necessitates organization based on Islamic values within the legal system of the Islamic Republic of Iran. Aiming to elucidate the jurisprudential foundations for organizing cyber space, the present article examines jurisprudential rules such as "No Harm" (La Darar), "Preservation of the System" (Hefz-e Nezam), "Denial of Dominion" (Nafi-ye Sabil), "Enjoining Good and Forbidding Evil" (Amr-e be Ma'ruf va Nahi az Munkar), and "Prohibition of Misguidance" (Hormat-e Ezlal), analyzing their application to the challenges and opportunities of this ecosystem. This research, using a descriptive-analytical method and citing original sources of Imami jurisprudence and the Constitution of the Islamic Republic of Iran, demonstrates that these jurisprudential rules possess practical applicability for managing cyber space. In conclusion, strategies such as strengthening indigenous infrastructure, filtering harmful content, and legislating based on religious foundations are proposed. This article emphasizes the necessity of adopting a strategic and comprehensive approach in dealing with cyber space, one that, on one hand, preserves religious values and, on the other hand, provides the groundwork for exploiting its opportunities.
Title :مبانی ساماندهی فضای سایبر جمهوری اسلامی ایران در قواعد فقهی
Abstract:
فضای سایبر بهعنوان یکی از مهمترین زیستبومهای نوین اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در جهان معاصر، ضرورت ساماندهی بر اساس ارزشهای اسلامی را در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران مطرح میکند. مقالۀ حاضر با هدف تبیین مبانی فقهی ساماندهی فضای سایبر، قواعد فقهی همچون «لاضرر»، «حفظ نظام»، «نفی سبیل»، «امر به معروف و نهی از منکر» و «حرمت اضلال» را مورد بررسی قرار داده و تطبیق آنها را بر چالشها و فرصتهای این زیستبوم تحلیل میکند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن استناد به منابع اصیل فقه امامیه و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نشان میدهد که قاعدههای فقهی قابلیت کاربرد عملی برای مدیریت فضای سایبر را دارا هستند. در پایان، راهکارهایی نظیر تقویت زیرساختهای بومی، پالایش محتواهای مخرب و قانونگذاری مبتنیبر مبانی دینی پیشنهاد شده است. این مقاله بر لزوم اتخاذ رویکردی راهبردی و جامعنگر در مواجهه با فضای سایبر تأکید دارد که از یکسو ارزشهای دینی را حفظ کند و از سوی دیگر، زمینۀ بهرهگیری از فرصتهای آن را فراهم آورد.
جوادی آملی، عبدالله (1393). پیام به «همایش علمی فضای مجازی پاک بنیاد بینالمللی علوم وحیانی اسراء». مدیریت آرشیو اسناد و منابع، واحد تایپ.
حاجی ملامیرزایی، حامد (1383). تدوین الگوی خط مشیگذاری فضای مجازی کشور ارائۀ مدل مفهومی و اعتبار بخشی آن. رسالۀ دکتری تصمیمگیری و خطمشیگذاری عمومی. دانشگاه تهران. پردیس فارابی.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث.
حسیننژاد، سیدمجتبی (۱۳۹۸). بررسی فقهی بغی در فضای مجازی. پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، 15(55)، 53ـ74.
حسیننژاد، سیدمجتبی و منیری حمزهکلایی، حمیدرضا (1396). تحلیل و بررسی فقهی اجرای فیلترینگ در فضای مجازی. حکومت اسلامی، 84، 27ـ56.
حسینی، محمد (1385). فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی. تهران: سروش.
حلى، محمد بن حسن بن یوسف (1413ق). مختلف الشیعه. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
خامنهای، سیدعلی (1396). سخنرانیهای رهبر معظم انقلاب. برگرفته از سایت Khamenei.ir.
خمینی، سیدروحالله (1368). صحیفة نور. تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
خمینی، سیدروحالله (بیتا). تحریر الوسیله. قم: مؤسسة مطبوعات دار العلم.
خمینی، سیدروح الله (1415ق). المکاسب المحرمه. قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی؟رح؟.
رضاییزاده، محمدجواد و کاظمی، داود (1391). بازشناسی نظریة «خدمات عمومی» و اصول حاکم بر آن در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 3(5)، 23ـ46.
شاه قاسمی، احسان (۱۳۸۵). مروری بر زمینههای تأثیر فضای مجازی بر نظریههای ارتباطات. مجلۀ جهانی رسانه، ۲، 104ـ125.
شریعتی، روحالله (1393). فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی.
شفتی گیلانی، سیدمحمدباقر (1427ق). مقالة فی تحقیق إقامة الحدود فی هذه الأعصار. محقق / مصحح: علی اوسط ناطقی و لطیف فرادی. قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزة علمیة قم.
شهید اول، محمد بن مکی (1414ق). غایة المراد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
صدوق، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی مؤتمنی، منوچهر (1385). حقوق اداری. تهران: سمت.
طباطبایی، سیدعلیرضا (1402). قواعد فقهی پالایش فضای مجازی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی ؟رح؟.
طباطبایی، سیدعلیرضا و کعبی نسب، عباس (1397). حکمرانی فضای مجازی و قاعدۀ فقهی نفی سبیل با تأکید بر بایستههای نظام جمهوری اسلامی ایران. معرفت سیاسی، 10(2)، 71ـ94.
طباطبایی، سیدعلیرضا و لیالی، محمدعلی (1397). قواعد فقهی پالایش فضای مجازی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی. حکومت اسلامی، 23(1)، 85ـ116.
طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1378). حاشیة المکاسب. تهران: دار المعارف الاسلامیه.
طوسى، محمد بن حسن (1375ق). الاقتصاد. تهران: کتابخانۀ جامع چهلستون.
مکارم شیرازی، ناصر (1394). قواعد مهم فقهی. ترجمة محمدجواد نوری. قم: مدرسة امام علیبنابیطالب؟ع؟.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
ملک افضلی اردکانی، محسن (1389). آثار قاعدة حفظ نظام. حکومت اسلامی، 15(58)، 109ـ146.
منتظری، حسینعلی (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه. قم: تفکر.
نائینی، محمدحسین (1413ق). المکاسب و البیع (تقریر أبحاث الاستاذ الاعظم المیرزا النائینی بقلم العلامة الربانى الشیخ محمدتقى الاملی الجزء الاول). قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
نجفى، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ندوی، علیاحمد (1419ق). موسوعة القواعد الضوابط الفقهیه. قاهره: دار عالم المعرفة.
سند راهبردی فضای مجازی جمهوری اسلامی ایران (مصوب جلسۀ 84 شورای عالی فضای مجازی مورخ 11/05/1401).
سند نظام هویت معتبر در فضای مجازی کشور (مصوب جلسۀ 59 شورای عالی فضای مجازی مورخ 09/06/1398).
سند طرح کلان و معماری شبکۀ ملی اطلاعات (مصوب جلسۀ ۶۶ شورای عالی فضای مجازی مورخ 25/06/1399).
References:
Akdeniz, Yaman. (2002). Anonymity, Democracy, and Cyberspace. Social Research, 69(1), 180-194.
Clarke, Richard A. & Knake, Robert K. (2010). Cyber warfare: The next threat to national security and what to do about it. HarperCollins.
Kuehl, Daniel T. (2009). From cyberspace to cyberpower: Defining the problem. In Franklin D. Kramer, Stuart H. Starr & Larry K. Wentz (Eds.), Cyberpower and National Security (p. 24-42). Potomac Books.
Singer, Peter Warren & Friedman, Allan (2014). Cybersecurity and cyberwar: What everyone needs to know. Oxford University Press.
Voorhoof, Dirk (2011). Internet and the Right of Anonymity. Proceedings of the Conference Regulating the Internet. Belgrade, 2010, edited by Jelena Surculija, Center for Internet Development, 73-163.
Hasani, Seyyed Mohammad Hadi, Bagherzadeh Aval, Mohammad Reza, Tabatabaei, Seyed Ali Reza. (2026) The Foundations for Organizing the Cyber Space of the Islamic Republic of Iran in Jurisprudential Rules. َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 13(2), 119-140 https://doi.org/10.22034/hoghoughi.2025.5001520.
Seyyed Mohammad Hadi Hasani; Mohammad Reza Bagherzadeh Aval; Seyed Ali Reza Tabatabaei."The Foundations for Organizing the Cyber Space of the Islamic Republic of Iran in Jurisprudential Rules". َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 13, 2, 2026, 119-140
Hasani, S, Bagherzadeh Aval, M, Tabatabaei, S.(2026) 'The Foundations for Organizing the Cyber Space of the Islamic Republic of Iran in Jurisprudential Rules', َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 13(2), pp. 119-140
Hasani, S, Bagherzadeh Aval, M, Tabatabaei, S. The Foundations for Organizing the Cyber Space of the Islamic Republic of Iran in Jurisprudential Rules. َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 2026; 13(2): 119-140