The present study undertakes a comparative examination of the causes of termination of agency (wakālah) in Imāmī jurisprudence and Iranian law, on the one hand, and Hanafi jurisprudence and Afghan law, on the other. The common causes in both systems include: the death or interdiction (ḥajr) of the principal (muwakkil) or the agent (wakīl), the disappearance of the subject matter of the agency, and the expiration of its term. However, there are also fundamental differences. In Imāmī jurisprudence and Iranian law, the dismissal of the agent is effected solely by the will of the principal; whereas in Hanafi jurisprudence and Afghan law, this is conditional upon the agency not being linked to the right of a third party. The resignation of the agent is likewise subject to this same condition in the Hanafi system, but no such condition exists in Imāmī jurisprudence. Regarding interdiction, Hanafi jurisprudence primarily considers permanent insanity as valid and disregards cases such as a coma, whereas Imāmī jurisprudence encompasses all types of interdiction. The death of the principal or the agent in Hanafi jurisprudence is conditional upon there being no right of a third party; however, in Imāmī jurisprudence, it causes immediate termination without any condition. By identifying the commonalities and differences, this comparative study provides an analytical framework for understanding the rules governing the termination of agency.
Title :بررسی انحلال وکالت در قانون مدنی ایران، افغانستان، فقه جعفری و حنفی
Abstract:
پژوهش حاضر به بررسی تطبیقی اسباب انحلال وکالت در فقه امامیه و حقوق ایران با فقه حنفی و حقوق افغانستان میپردازد. اسباب مشترک در هر دو نظام عبارتاند از: فوت یا حجر موکل و وکیل، زوال موضوع وکالت و انقضای مدت، اما تفاوتهای اساسی نیز وجود دارد. در فقه امامیه و حقوق ایران، عزل وکیل تنها با ارادة موکل محقق میشود؛ درحالیکه در فقه حنفی و حقوق افغانستان این امر مشروط به عدم تعلق حق شخص ثالث به وکالت است. استعفای وکیل نیز در نظام حنفی مشروط به همین قید است، اما در امامیه چنین شرطی ندارد. در بحث حجر، فقه حنفی عمدتاً جنون دائم را معتبر میداند و مواردی مانند اغما را نادیده میگیرد، اما فقه امامیه تمام انواع حجر را شامل میداند. فوت موکل یا وکیل در فقه حنفی مشروط به عدم تعلق حق ثالث است، ولی در امامیه بدون قید موجب انحلال فوری میگردد. این مطالعة تطبیقی با شناسایی اشتراکات و افتراقات، چارچوبی تحلیلی برای درک احکام انحلال وکالت ارائه میدهد.
طوسی، محمد بن حسن (1411ق). الخلاف. تحقیق: سیدعلی خراسانی، سیدجواد شهرستانی، محمدطه نجف و محبی عراقی. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
طهماز، عبدالحمید محمود (2000). الفقه الحنفی فی ثوبه الجدید. دمشق: دار القلم.
عبداللهی، اشکان (1396). وکالت از دیدگاه فقه امامیه و حقوق ایران. اولین کنفرانس ملی حقوق و علوم سیاسی.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1418ق). قواعد الاحکام. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
عنایت، بسام عبدالوهاب الجائی (2004م). المجله (مجلۀ الاحکام العدلیه ـ فقه المعاملات فی مذهب الحنفی ـ). بیروت: دار ابنحزم.
عینی، ابیمحمد محمود بن احمد (1990). البنایه فی شرح الهدایه. بیروت: دار الفکر.
قاسمزاده، سیدمرتضی. سایت حقوق ایران. مؤسسة کورس سلطان محمدی.
قانون مدنی افغانستان (مصوب 1355).
قانون مدنی ایران (مصوب 1307).
کاتوزیان، ناصر (1382). عقود معین 4 ـ حقوق مدنی. تهران: شرکت سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا.
کاتوزیان، ناصر (1383). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاسانی، علاءالدین ابیبکر بن مسعود، (200م)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرایع. تحقیق: محمد خیر طعمه حلبی. بیروت: دار المعرفه.
کاشفالغطاء، محمدحسین (2005). تحریر المجله. اشراف: آیتالله محمدمهدی آصفی. تحقیق: محمد ساعدی. قم: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیۀ ـ المعاونیۀ الثقافیه.
کریمینیا، محمدمهدی و شاهمحمدی، بهروز (۱۳۹7). بررسی عزل و استعفای وکیل در فقه امامیه و اهلسنت و حقوق موضوعه. بیجا: حقوق اسلامی.
کیخا فرزانه، محمدامین (1391). تکافل خانواده در فقه مذاهب اسلامی و حقوق ایران و مقایسة آن با بیمة عمر. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه امام صادق(ع). دانشکدة حقوق و معارف اسلامی.
محقق ثانی، علی بن حسین (1410ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1410ق). المختصر النافع فی فقه الامامیه. تهران: مؤسسة البعثه.
مرغینانی، علی بن ابیبکر (بیتا). الهدایة شرح بدایة المبتدی. تصحیح و تعلیق: محمد عدنان درویش. بیروت: شرکت دار الارقم بن ابی الارقم.
مغنیه، محمدجواد (1383). فقه الامام جعفر الصادق(ع). قم: موسسۀ السبطین العالمیه.
نجفی، محمدحسن (1394). جواهر الکلام. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
alizadeh, abdullah. (2026) An Examination of the Termination of Agency (Wakālah) in the Civil Codes of Iran and Afghanistan, and in Ja'fari and Hanafi Jurisprudence. َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 14(1), 233-252 https://doi.org/10.22034/hoghoughi.2025.5003124.
abdullah alizadeh."An Examination of the Termination of Agency (Wakālah) in the Civil Codes of Iran and Afghanistan, and in Ja'fari and Hanafi Jurisprudence". َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 14, 1, 2026, 233-252
alizadeh, A.(2026) 'An Examination of the Termination of Agency (Wakālah) in the Civil Codes of Iran and Afghanistan, and in Ja'fari and Hanafi Jurisprudence', َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 14(1), pp. 233-252
alizadeh, A. An Examination of the Termination of Agency (Wakālah) in the Civil Codes of Iran and Afghanistan, and in Ja'fari and Hanafi Jurisprudence. َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 2026; 14(1): 233-252