Labor law, in its reality, is founded upon a dual foundation in which the social goals of protecting workers intersect with the economic requirements of productivity and production sustainability. This research, by examining the sociological and economic foundations of labor law, demonstrates that the conflict between these two dimensions is not merely a result of differences in theoretical perspectives but is deeply rooted in unequal power structures and production mechanisms in modern societies. From the perspective of the sociology of law, the labor relationship does not reach equilibrium without government intervention, and the structural inequality between worker and employer justifies the necessity of protective government intervention. In contrast, labor economics analysis indicates that any protective rule without consideration of economic costs can lead to reduced employment, weakened enterprises, and the expansion of informal employment. An examination of labor law regulations shows that in some cases, protective rules without foresight of complementary economic mechanisms have produced opposite results and have themselves become a factor in excluding vulnerable groups from the labor market. Consequently, resolving this situation requires rethinking the role of government, strengthening intermediary institutions, precisely distinguishing mandatory rules from supplementary ones, and establishing mechanisms for worker participation in workplace decision-making.
Title :تعارض مفهوم اجتماعی و کارویژة اقتصادی در حقوق کار ایران و طرق برونرفت
Abstract:
حقوق کار در واقعیت خود بر بستر دوگانهای استوار است که در آن، اهداف اجتماعی حمایت از کارگر با الزامات اقتصادی بهرهوری و پایداری تولید تلاقی مییابد. این پژوهش با بررسی مبانی جامعهشناختی و اقتصادی حقوق کار، نشان میدهد که تعارض میان این دو بعد، نه صرفاً ناشی از اختلاف در دیدگاههای نظری، بلکه ریشهدار در ساختارهای نابرابر قدرت و سازوکارهای تولید در جوامع مدرن است. از منظر جامعهشناسی حقوق، رابطة کار بدون مداخلة دولت به تعادل نمیرسد و نابرابری ساختاری میان کارگر و کارفرما ضرورت مداخلة حمایتگرانة دولت را توجیه میکند. در مقابل، تحلیل اقتصاد کار بیانگر آن است که هر قاعدة حمایتی بدون ملاحظة هزینههای اقتصادی میتواند به کاهش اشتغال، تضعیف بنگاهها و گسترش اشتغال غیررسمی بینجامد. بررسی مقررات قانون کار نشان میدهد که در مواردی، قواعد حمایتی بدون پیشبینی سازوکارهای اقتصادی مکمل، به نتایجی معکوس انجامیده و خود به عاملی برای حذف گروههای آسیبپذیر از بازار کار تبدیل شدهاند. درنتیجه، برونرفت از این وضعیت مستلزم بازاندیشی در نقش دولت، تقویت نهادهای میانجی، تفکیک دقیق قواعد آمره از تکمیلی، و ایجاد سازوکارهای مشارکت کارگران در تصمیمگیریهای کارگاه است.
ابدی، علیرضا، آگاه، وحید و ابدی، سعیدرضا (1392). تحلیل حقوقی و اندازهگیری کاستیهای کار شایسته در ایران. پژوهش حقوق عمومی، 15(39)، 91ـ128.
ابدی، سعیدرضا (1392). کار شایسته در ایران (اندازهگیری کاستیها و تحلیل حقوقی). بنیاد حقوقی میزان.
ابدی، سعیدرضا، اسفندیاریفر، خشایار و جعفری، نادر (1395). مکاتب اقتصادی و حقوق کار (با تکیه بر اقتصاد نهادگرایی و نئوکلاسیک). تحقیقات حقوقی، 19(76)، 159ـ183.
اعتباریان، اکبر (1394). بررسی عوامل مؤثر در بروز اختالفات کارگری و کارفرمایی. کار و جامعه، 180، 35ـ48.
بادینی، حسن و حاج نجفی، حسنا (1400). رابطة حقوق کار و توسعة اقتصادی با نگاهی تطبیقی و انتقادی به خروج مناطق آزاد تجاری صنعتی از شمول قانون کار. دانشنامة حقوق اقتصادی، 28(20)، 27ـ53.
بحرینی، احمد (1401). نقش و جایگاه جهانی شدن و تأثیر آن بر ساختار حقوق بینالملل کار. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 47ـ63.
براتی، جعفر و عباسی، بیژن (1401). مشارکت کارگران در ادارة کارگاه بهعنوان الگویی برای انعطافپذیر کردن رابطة کار. مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، 52(3)، 1629ـ1649.
بیرجندی، علیرضا (1401). بررسی سیر تکامل خصوصیسازی با تأکید بر اصل ۴۴ قانون اساسی در حقوق اقتصادی عمومی. سومین کنفرانس ملی مدیریت، اقتصاد و علوم اسلامی.
جلالی، محمد، بستانی، محمدحسین و بستانی، فاطمه (1401). منعطفسازی حقوق کار در پرتو اطلاعاتی شدن اقتصاد جهانی. پژوهشهای حقوقی، 21(50)، 355ـ379.
چوت، سایمون (1400). مارکس از منظر پساساختارگرایی. ترجمة پژمان برخورداری. تهران: نقد فرهنگ.
دهقانی، امیرعلی و پروین، خیرالله (1398). تعارض خصوصیسازی و عدالت اجتماعی در حقوق کار. تأمین اجتماعی، 15(1)، 15ـ41.
رحمانی، زهره (1399). تأمین اصول و حقوق بنیادین کار. پژوهشهای حقوقی، 19(42)، 31ـ57.
رحمانی، زهره (1400). مفهوم و ارکان کار شایسته. پژوهشهای حقوقی، 20(45)، 71ـ94.
رحمانی، علی و هاشمی، سیدمحمد (۱۳۹۷). حمایتهای اجتماعی در کار شایسته (با تأکید بر حمایتهای بیمة اجتماعی و چالشهای فراروی آن در نظام تأمین اجتماعی ایران). رفاه اجتماعی، ۱۸(۶۹)، ۹ـ۵۳.
رستگار، عباسعلی و شول، حسین (1395). تعارض بین کارگر و کارفرما: تحلیلی بر اساس مبانی فلسفی و جامعهشناختی. کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری.
رنجبری، ابوالفضل (1377). حقوق کار به ضمیمة قانون کار جمهوری اسلامی ایران. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
رنجبریان، امیرحسین و فرهمند صابر، بهرام (1391). تأثیر جهانی شدن بر روابط کار و تأمین اجتماعی. مطالعات حقوقی، 4(1)، 73ـ102.
سلطانی، سیدناصر (1400). یک اصل قانون اساسی؛ دو نظام اقتصادی تحولات اصل 44 نمونهای از بازنگری غیررسمی در قانون اساسی. دانشنامة حقوق اقتصادی، 28(20)، 249ـ269.
شفیعی سروستانی، ابراهیم (1381). فقه و قانونگذاری: آسیبشناسی قانونگذاری در نظام جمهوری اسلامی ایران. قم: کتاب طه.
عراقی، سیدعزتالله (۱۴۰۱). حقوق کار. تهران: سمت.
عراقی، سیدعزتالله، شهابی، مهدی و بادینی، حسن (1386). درآمدی بر حقوق تأمین اجتماعی: نقد قانون تأمین اجتماعی ایران بر اساس مطالعة تطبیقی. تهران: مؤسسة عالی پژوهش تأمین اجتماعی.
عشایری، طاها، سعادتی، موسی و جهانی دولتآباد، اسماعیل (1402). مطالعۀ عوامل جامعهشناختی مؤثر بر تعارض اجتماعی بین کارگران و کارفرمایان. مطالعات توسعة اجتماعی ـ فرهنگی، ۱۱(۴)، ۱۵۴ـ۱۸۰.
علیزاده، عبدالرضا (1383). رویکردی جامعهشناختی به حقوق کار ایران. حقوق خصوصی، 2(6)، 71ـ100.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به همراه اصلاحات سال 68 (1358).
قانون کار (1369).
کرامتی، رضا، رضاییزاده، محمدجواد و دشتی، محمدتقی (1404). جنبههای اقتصادی چالشهای ناشی از جهانی شدن در حوزة حقوق کار. مطالعات فقه اقتصادی، 7(3)، 61ـ78.
مارکس، کارل و انگلس، فردریک (۱۴۰۱). مانیفست کمونیست. ترجمة مسعود صابری. تهران: طلایة پرسو.
مجتبوی نایینی، مهدی (1372). فرهنگ اصطلاحات کار و تأمین اجتماعی با معادلهای انگلیسی و فرانسه. تهران. مؤسسة کار و تأمین اجتماعی.
موسوی، سیدفضلالله (1379). نگاهی به جنبههای عمومی حقوق کار با تکیه بر قانون کار جمهوری اسلامی ایران. دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، 89ـ136.
میرداماد، سیدعلی (1404). حقوق کار. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
نقیبی، سیدحسین (1388). مجموعه مقررات مربوط به اصل ۴۴ قانون اساسی؛ تحلیلهای تفسیری ـ کاربردی. تهران: اتاق بازرگانی، صنایع و معادن ایران.
هاشمپور بوسجین، پرهام (1403). بررسی مفاهیم اجتماعی، حمایتی و برابری کارگران در حقوق ایران. نهمین کنفرانس بینالمللی فقه، حقوق و پژوهشهای دینی.
هاشمی، سیدمحمد و رفیعی، احمد (1390). ارزیابی کارایی و تأثیر قانون کار در تنظیم روابط اقتصادی. تحقیقات حقوقی (ویژهنامة شمارة 7)، 209ـ244.
References:
Durkheim, Emile (1975). Professional Ethics and Civic Morals, Translated by Cornelia Brookfield. London: Routledge & Kegan aul.
Mirdamad Najaf Abadi, Sayed Ali, Hassanpour, Hossein, , Seyed reza. (2026) The Conflict Between the Social Concept and Economic Function in Iranian Labor Law and Ways to Resolve It. َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 14(1), 88-108 https://doi.org/10.22034/hoghoughi.2026.5003752.
Sayed Ali Mirdamad Najaf Abadi; Hossein Hassanpour; Seyed reza ."The Conflict Between the Social Concept and Economic Function in Iranian Labor Law and Ways to Resolve It". َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 14, 1, 2026, 88-108
Mirdamad Najaf Abadi, S, Hassanpour, H, , S.(2026) 'The Conflict Between the Social Concept and Economic Function in Iranian Labor Law and Ways to Resolve It', َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 14(1), pp. 88-108
Mirdamad Najaf Abadi, S, Hassanpour, H, , S. The Conflict Between the Social Concept and Economic Function in Iranian Labor Law and Ways to Resolve It. َAndisheha-ye Huquq-e Omumi, 2026; 14(1): 88-108