اندیشه‌های حقوق عمومی، سال 1403، جلد چهاردهم، شماره اول، پیاپی 26، پاییز و زمستان, صفحه‌ها 187-210

    حق و حد رسانه‌های مکتوب در حقوق فردی و مسئولیت‌های حکومتی

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ مهدی محمودنیا / دانشجوی دکتری حقوق مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / mahmoudnia.mahdi@gmaile.com
    dor 20.1001.1.24235725.1403.14.1.10.4
    doi Registering DOI...
    چکیده: 
    در عصر جامعۀ اطلاعاتی، رسانه به‌عنوان یکی از ارکان اصلی زندگی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، نیازمند چارچوبی اخلاقی و حقوقی مبتنی‌بر مبانی دینی و فقهی است. ازآنجاکه فقه اسلامی تنها به امور عبادی محدود نشده، بلکه تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان ـ از جمله فضای رسانه‌ای ـ را دربر می‌گیرد، بررسی قواعد فقهی حاکم بر مطبوعات و ارتباطات جمعی از ضرورت‌های نظام‌مند تنظیم‌گری رسانه‌ای در جامعۀ اسلامی محسوب می‌شود. این پژوهش با روش کیفی ـ کتابخانه‌ای و با استناد به متون فقهی، به استخراج و تحلیل قواعد فقهی مرتبط با حوزۀ رسانه در دو سطح فردی و حکومتی پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در حوزۀ فقه فردی، مسائلی چون حرمت تعرض به اعراض، منع افترا و تهمت، تحریم تجسس و غیبت، حرمت استهزا و رعایت مالکیت معنوی از جمله ضوابط اخلاقی ـ فقهی رسانه‌گری هستند؛ درحالی‌که در سطح فقه حکومتی، مسائلی مانند منع انتشار کتب ضاله، ممنوعیت اشاعۀ فحشا، حفاظت از عفت عمومی و نظارت بر تجاوز به حریم خصوصی، وظایف قانون‌گذاری و نظارتی دولت را مشخص می‌سازد. این مقاله با تلفیق دیدگاه‌های فقهی و حقوقی، چارچوبی نظری برای تدوین قوانین مطبوعاتی متناسب با شرایط زمانی ـ مکانی و مبتنی‌بر مبانی شرعی ارائه می‌دهد و همچنین نشان می‌دهد که تنظیم‌گری رسانه در نظام اسلامی نه‌تنها محدودکننده نیست، بلکه ضامن تعادل بین آزادی بیان و حفظ ارزش‌های دینی، اخلاقی و اجتماعی است.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    The Right and Limit of Print Media in Individual Rights and Governmental Responsibilities
    Abstract: 
    In the age of the information society, the media, as one of the main pillars of social, political, and cultural life, requires an ethical and legal framework grounded in religious and jurisprudential foundations. Since Islamic jurisprudence (Fiqh) is not limited solely to devotional matters but encompasses all dimensions of individual and social human life-including the media sphere-examining the jurisprudential rules governing the press and mass communication is among the systematic necessities of media regulation in an Islamic society. This research, employing a qualitative-library method and drawing upon jurisprudential texts, has extracted and analyzed the jurisprudential rules related to the media domain at both the individual and governmental levels. The findings of the research indicate that in the realm of individual jurisprudence (Fiqh al-Fard), issues such as the prohibition of violating people's honor, the prohibition of slander and defamation (iftirā' and tuhmah), the prohibition of espionage (tajassus) and backbiting (ghībah), the prohibition of mockery (istihzā'), and respect for intellectual property are among the ethical-jurisprudential standards of media practice. Meanwhile, at the level of governmental jurisprudence (Fiqh al-Ḥukūmah), issues such as the prohibition of publishing misleading/deviant books (kutub ḍāllah), the prohibition of spreading obscenity (ishā'at al-faḥshā'), the protection of public chastity, and oversight of violations of privacy define the legislative and supervisory duties of the state. By synthesizing jurisprudential and legal perspectives, this article presents a theoretical framework for formulating press laws appropriate to temporal-spatial conditions and based on Sharʿī foundations. It further demonstrates that media regulation in the Islamic system is not merely restrictive, but rather guarantees a balance between freedom of expression and the preservation of religious, ethical, and social values.
    References: 
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج‌البلاغه. ترجمۀ سیدجعفر شهیدی.
    • ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق) (بی‌تا). عیون أخبار الرضا(ع). تهران: جهان.
    • ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (1387). تحف العقول عن آل الرسول(ص). قم: آل علی(ع). 
    • ابن‌عربی، محیی‌الدین (1437ق). منهج ابن العربی فی کتابه «أحکام القرآن». بیروت: دار قرطبه. 
    • ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر. 
    • اسکندری، مصطفی (1389). ماهیت و اهمیت حریم خصوصی. حکومت اسلامی، 58، 147ـ176. 
    • انصاری، باقر (1386). حقوق حریم خصوصی. تهران: سمت.
    • انصاری، مرتضی (1415ق). مکاسب المحرمه والبیع و الخیارات. قم: کنگرۀ بزرگداشت شیخ اعظم انصاری. 
    • ایروانی، علی ‌بن عبدالحسین (1422ق). الاجتهاد و التقلید (الاصول فی علم الاصول). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
    • بهجت، محمدتقی (1386). استفتائات. قم: دفتر حضرت آیت‌‌الله‌ العظمی محمدتقی بهجت. 
    • جرجانی، علی بن محمد (1306ق). کتاب التعریفات. تهران: ناصرخسرو. 
    • جوادی آملی، عبدالله و خمینی، سیدروح‌الله (1397). تحریر الأصول. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). 
    • حر عاملی، محمد بن حسن (1412ق). وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    • حسینی روحانی، سیدصادق (1412ق). فقه الصادق. قم: دار الکتاب ـ مدرسه امام صادق(ع). 
    • حسینی روحانی، سیدصادق (1429ق). منهاج الفقاهه. قم: انوار المهدی. 
    • حلی، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • خمینی، سیدروح‌الله (1408ق). تحریر الوسیله. تهران: مکتبة علمیة اسلامیه. 
    • دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران و روزنه. 
    • راغب اصفهانی، حسین ‌بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق، بیروت: دار العلم الدار الشامیه. 
    • رحمدل، منصور (1384). حق انسان بر حریم خصوصی. مطالعات حقوق خصوصی، 70، 119ـ146. 
    • زبیدی، محمد بن محمد مرتضی (1373). تاج العروس من جواهر القاموس (شرح القاموس المحیط). مصحح: علی شیری. بیروت: دار الفکر. 
    • ساریخانی، عادل (1389). پژوهشی فقهی ـ حقوقی در جرایم مطبوعاتی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. 
    • سایس، محمد‌علی (1380). تفسیر آیات الاحکام. قاهره: مؤسسة المختار.
    • سبحانی، جعفر (1387). الموجز فی اصول الفقه. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع). 
    • سرشار، محمد (1390). حقوق مطبوعات. تهران: دفتر مطالعات و توسعۀ رسانه‌ها. 
    • شبیر، محمد عثمان (1427ق). المعاملات المالیة المعاصرة فی الفقه الإسلامی. عمان: دار النفائس.
    • شهباز قهفرخی، سجاد (1392). حریم خصوصی فیزیکی افراد در آیینۀ فقه امامیه و حقوق ایران. پژوهش‌های فقهی، 9(1 و 2)، 55ـ70. 
    • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1428ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه. قم: مجمع فکر اسلامی. 
    • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی و شهید اول، محمد بن مکی (1413ق). شرح اللمعة الدمشقیه. قم: ناصر. 
    • صادقی، حسین میرمحمد (1389). حقوق کیفری اختصاصی (جرایم علیه اشخاص). میزان. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1393). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. 
    • طبرسی، فضل بن حسن (1408ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. مصحح: هاشم رسولی و فضل‌الله یزدی طباطبایی. بیروت: دار المعرفة.
    • طریحی، فخرالدین بن محمد (1985). مجمع البحرین. بیروت: دار و مکتبة الهلال. 
    • فتحی، یونس و شاه‌مرادی، خیراله (1396). گستره و قلمرو حریم خصوصی در فضای مجازی. حقوقی دادگستری، 81(99)، 229ـ252. 
    • قانون آیین‌نامۀ دادرسی در دادگاه‌های عمومی و انقلاب و امور کیفری، مصوب سال 1378. 
    • قمی، عباس (۱۴۳۰ق). سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامى.
    • کرجی، علی ( 1387). استهزا و رسانه‌های جمعی. فرهنگ کوثر، 76.
    • کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. ترجمۀ علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الإسلامیه. 
    • کوثری، عباس (1387). فقه رسانه. فرهنگ کوثر، 76.
    • گلدوزیان، ایرج (1384). محشای قانون مجازات اسلامی. مجمع علمی و فرهنگی مجد. 
    • گیل، دیوید و ادمز، بریجت (1384). الفبای ارتباطات. ترجمۀ رامین کریمیان، مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: دفتر مطالعات و توسعۀ رسانه‌ها. 
    • مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
    • محسنی اراکی. اولین همایش فقه ارتباطات. https://hawzahnews.com/x4k3K
    • مرکز فرهنگ و معارف قرآن (1379). فرهنگ قرآن. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
    • منتظری، حسینعلی (1409ق). مبانی فقهی حکومتی اسلامی. قم: مؤسسۀ کیهان. 
    • موحدی نجفی، محمدباقر (۱۴۲۹ق). البرهان السدید فی الاجتهاد و التقلید: رشحات دروسنا خارج الفقه. قم: دار التفسیر.
    • هاشمی شاهرودی، محمود (۱۳۸۲). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع). قم: مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع).
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمودنیا، مهدی. (1403) حق و حد رسانه‌های مکتوب در حقوق فردی و مسئولیت‌های حکومتی. دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14(1)، 187-210 https://doi.org/10.22034/hoghoughi.2026.5002767.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    مهدی محمودنیا."حق و حد رسانه‌های مکتوب در حقوق فردی و مسئولیت‌های حکومتی". دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14، 1، 1403، 187-210

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمودنیا، مهدی.(1403) 'حق و حد رسانه‌های مکتوب در حقوق فردی و مسئولیت‌های حکومتی'، دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14(1), pp. 187-210

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمودنیا، مهدی. حق و حد رسانه‌های مکتوب در حقوق فردی و مسئولیت‌های حکومتی. اندیشه‌های حقوق عمومی، 14, 1403؛ 14(1): 187-210