اندیشه‌های حقوق عمومی، سال 1403، جلد چهاردهم، شماره اول، پیاپی 26، پاییز و زمستان, صفحه‌ها 169-186

    فقه تعهدات و قاعدۀ الزعیم غارم: مطالعه‌ای در نسبت ضمان شرعی و مسئولیت مدنی در ساختارهای حقوقی معاصر

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    مهدی شوشتری / دانشیار فقه و مبانی حقوق دانشگاه علوم اسلامی شهید محلاتی قم / mahdishoshtari@chmail.ir
    ✍️ امین نجفیان / استادیار فقه و مبانی حقوق دانشگاه علوم اسلامی شهید محلاتی قم / a.najafian@chmail.ir
    dor 20.1001.1.24235725.1403.14.1.9.3
    doi Registering DOI...
    چکیده: 
    قاعدۀ «الزعیم غارم» یکی از اصول اساسی فقه اسلامی است که التزام ضامن به ایفای تعهدات مضمون‌عنه را مورد تأکید قرار می‌دهد و نقش مهمی در تبیین مسئولیت‌های شرعی و حقوقی ایفا می‌کند. با گسترش تعهدات سازمانی و نهادهای حقوقی معاصر، ضرورت بازخوانی و تطبیق این قاعده با نظام‌های حقوقی جدید بیش از پیش احساس می‌شود. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای، مستندات قرآنی و روایی قاعدۀ الزعیم غارم را واکاوی کرده و با استفاده از دیدگاه فقهای امامیه و مقایسۀ تطبیقی با فقه عامه و حقوق تطبیقی، جایگاه این قاعده در تفسیر تعهدات سازمانی و روابط حقوقی نهادی را بررسی نموده است. نتایج حاکی از آن است که این قاعده می‌تواند چارچوب نظری کارآمدی برای تحلیل تعهدات مدرن همچون ضمانت‌نامه‌های بانکی، بیمۀ مسئولیت و قراردادهای سازمانی فراهم آورد. همچنین تطبیق آن با نظام‌های حقوقی دیگر نشان‌دهندۀ ظرفیت انطباق و بومی‌سازی قاعده با حقوق معاصر است.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    Jurisprudence of Obligations and the Rule of al-Zaʿīm Ghārim: A Study on the Relationship between Sharīʿa Suretyship (Ḍamān) and Civil Liability in Contemporary Legal Structures
    Abstract: 
    The rule of "al-Zaʿīm Ghārim" (The guarantor is liable) is one of the fundamental principles of Islamic jurisprudence (Fiqh) that emphasizes the guarantor's obligation to fulfill the guaranteed obligations and plays a significant role in explaining religious (Sharʿī) and legal responsibilities. With the expansion of organizational obligations and contemporary legal institutions, the necessity of re-reading and adapting this rule to new legal systems is increasingly felt. This research, employing a descriptive-analytical method and library studies, examines the Quranic and narrational (ḥadīth) evidence of the rule of al-Zaʿīm Ghārim. It further investigates the position of this rule in interpreting organizational obligations and institutional legal relations by utilizing the views of Imāmīyyah jurists and making a comparative analysis with Sunni jurisprudence (Fiqh ʿĀmmah) and comparative law. The results indicate that this rule can provide an efficient theoretical framework for analyzing modern obligations such as bank guarantees, liability insurance, and organizational contracts. Additionally, its adaptation to other legal systems demonstrates the rule's capacity for accommodation and localization within contemporary law.
    References: 
    • Code Civil Français (French Civil Code) (2016). Code Civil. Paris: Editions Dalloz.
    • Gilbert, Robert (2017). Principles of Suretyship in Common Law Jurisdictions. London: Routledge. 
    • Larnaudie, Jean (2016). The Law of Suretyship and Guarantees. Paris: Editions Dalloz. 
    • Sabahi, Mahmoud (2011). Contractual Guarantees in Islamic Law: Comparative Analysis. Journal of Islamic Law Studies, 18(2), 45-70. 
    References: 
    • قرآن کریم.
    • ابن‌ابی‌جمهور احسائی، محمد بن علی (۱۴۰۵ق). عوالم اللئالی. قم: دار سیدالشهداء للنشر. 
    • ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
    • امامی، محمد (بی‌تا). حقوق تعهدات. تهران: ناشر. 
    • بجنوردی، سیدحسن (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیه. قم: الهادی. 
    • حلى، مقداد بن عبدالله (بی‌تا). کنز العرفان فی فقه القرآن. مصحح: عبدالرحیم عقیقى بخشایشى. قم: پاساژ قدس. 
    • حمیرى، نشوان بن سعید (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. بیروت: دار الفکر المعاصر، 
    • خرائطی، محمد بن جعفر (۱۴۲۴ق). مکارم الأخلاق. قاهره: دار الآفاق العربیه.
    • خلال، ابوبکر (۱۴۳۰ق). السنة. ریاض: دار الرایه.
    • خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۱۳ق). تحریر الوسیله. قم: دار إحیاء التراث. 
    • سبزواری، سیدعبدالأعلى (۱۴۱۳ق). مهذّب الأحکام. قم: مؤسسۀ المنار. 
    • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة معارف اسلامی.
    • طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (۱۴۰۹ق). العروة الوثقى. بیروت: مؤسسة الأعلمی. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (۱۴۰۶ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • فاضل، جواد بن سعد (بی‌‌تا). مسالک الأفهام إلى آیات الأحکام. 
    • قرشى، سیدعلى‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیه. 
    • کاظمی (فاضل جواد)، جواد بن سعد اسدی (1365). مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام. تهران: مرتضوی.
    • محقق داماد، سیدمصطفی (۱۴۰۶ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی. 
    • موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم (۱۴۱۶ق). کتاب الضمان. قم: مکتبة أمیر المؤمنین.
    • میرزای قمی، ابو القاسم (۱۴۱۳ق). جامع الشتات. تهران: مؤسسۀ کیهان. 
    • نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شوشتری، مهدی، نجفیان، امین. (1403) فقه تعهدات و قاعدۀ الزعیم غارم: مطالعه‌ای در نسبت ضمان شرعی و مسئولیت مدنی در ساختارهای حقوقی معاصر. دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14(1)، 169-186 https://doi.org/10.22034/hoghoughi.2026.5003923.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    مهدی شوشتری؛ امین نجفیان."فقه تعهدات و قاعدۀ الزعیم غارم: مطالعه‌ای در نسبت ضمان شرعی و مسئولیت مدنی در ساختارهای حقوقی معاصر". دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14، 1، 1403، 169-186

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شوشتری، مهدی، نجفیان، امین.(1403) 'فقه تعهدات و قاعدۀ الزعیم غارم: مطالعه‌ای در نسبت ضمان شرعی و مسئولیت مدنی در ساختارهای حقوقی معاصر'، دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14(1), pp. 169-186

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شوشتری، مهدی، نجفیان، امین. فقه تعهدات و قاعدۀ الزعیم غارم: مطالعه‌ای در نسبت ضمان شرعی و مسئولیت مدنی در ساختارهای حقوقی معاصر. اندیشه‌های حقوق عمومی، 14, 1403؛ 14(1): 169-186