اندیشه‌های حقوق عمومی، سال 1403، جلد چهاردهم، شماره اول، پیاپی 26، پاییز و زمستان, صفحه‌ها 27-52

    تضمین دادرسی منصفانه در تصمیمات اداری خودکار

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ محمد شاه محمدی / دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران / mtkh1361@gmail.com
    فرید محسنی / استاد گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران / mohseni@ujsas.ac.ir
    سید محمد مهدی غمامی / دانشیار گروه حقوق عمومی دانشگاه امام صادق، تهران، ایران / ghamamy@isu.ac.ir
    dor 20.1001.1.24235725.1403.14.1.2.6
    doi Registering DOI...
    چکیده: 
    گسترش استفاده از سامانه‌های هوش‌مبنا در خدمات عمومی، نوعی تصمیم اداری خودکار پدید آورده است که می‌تواند بر حقوق شهروندان تأثیر مستقیم داشته باشد، بی‌آنکه الگوریتم‌های آن شفاف و منطق تصمیم‌گیری آن برای شهروندان به روشنی قابل درک باشد. مسئلة این پژوهش آن است که این دسته تصمیمات تا چه حد با تضمین‌های دادرسی منصفانه سازگار است و برای حفظ حقوق شهروندی در برابر آنها چه الزامات حقوقی و نهادی باید پیش‌بینی شود. هدف، تبیین جایگاه تصمیمات اداری خودکار در حقوق عمومی ایران و استخراج الزامات لازم برای انطباق آنها با حق بر دادرسی منصفانه است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر تحلیل قوانین، اسناد سیاستی و رویة موجود انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که با وجود اصول عامی چون حق دادخواهی و منع تبعیض، خلأهای جدی در تعریف و تنظیم تصمیمات اداری خودکار، شفافیت الگوریتمی، حق آگاهی و سازوکارهای اعتراض و بازنگری انسانی وجود دارد و اصلاحات تقنینی، نهادی و فنی در این زمینه ضروری است.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    Ensuring Fair Trial in Automated Administrative Decisions
    Abstract: 
    The expansion of intelligent systems in public services has given rise to a type of automated administrative decision that can directly affect citizens' rights, without the algorithms being transparent or the logic of decision-making being clearly understandable to citizens. The research question is to what extent such decisions are compatible with fair trial guarantees and what legal and institutional requirements should be envisaged to protect citizens' rights against them. The aim is to clarify the status of automated administrative decisions in Iranian public law and to extract the necessary requirements for their compliance with the right to a fair trial. The research has been conducted using a descriptive-analytical method, relying on the analysis of laws, policy documents, and existing practice. The results show that, despite general principles such as the right to petition and the prohibition of discrimination, there are serious gaps in the definition and regulation of automated administrative decisions, algorithmic transparency, the right to be informed, and complaint mechanisms and human review, making legislative, institutional, and technical reforms necessary in this regard.
    References: 
    • Binns, Reuben (2020). Human judgement in algorithmic loops: Individual justice and automated decision-making. Regulation & Governance, 14(4), 1-15. 
    • Busuioc, Madalina (2024). Algorithmic regulation and the rule of law: Towards a new architecture of administrative justice. Public Administration Review, 84(3), 534-551. 
    • Cane, Peter (2020). Administrative Law (6th ed.). Oxford: Oxford University Press. 
    • Cobbe, Jennifer (2025). The hidden law of algorithms: Administrative justice in the age of opacity. Yale Journal of Law & Technology, 27(1), 1-52. 
    • Gavaghan, Colin & Knott, Alistair (2024). Designing procedural fairness for automated decision-making: From reactive oversight to proactive legal design. Journal of Law and Technology, 41(1), 58-89. 
    • Huq, Aziz Z (2020). A right to a human decision. Virginia Law Review, 110(3), 611-688. 
    • JuLIA Project (2025). Artificial Intelligence, Judicial Decision-Making and Fundamental Rights: JuLIA Handbook (p. 19-21). 
    • Mittelstadt, Brent Daniel, Allo, Patrick, Taddeo, Mariarosaria, Wachter, Sandra & Floridi, Luciano (2016). The ethics of algorithms: Mapping the debate. Big Data & Society, 3(2), 1-21. 
    • National Institute of Standards and Technology (NIST) (2023). Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1. 0). U. S. Department of Commerce. https: //doi. org/10. 6028/NIST. AI. 100-1
    • Richardson, Rashida (2022). Defining and demystifying automated decision systems. Maryland Law Review, 81(3), 785-840. 
    • Smith, Helen & Miller, James (2024). Automating administrative justice: Procedural guarantees in the age of AI-driven public services. Public Law Review, 35(3), 405-430. 
    • Sulistyantoro, Guntur Tri, Khaq, Abdul, Khan, Muhammad Zubair Khan, Amin, Ahsan & Hussain, Ali -A. -M. (2024). Shaping artificial intelligence governance and risk management in the public sector: Regulatory insights. Lex Publica, 11(1), 161-181. https: //doi. org/10. 12345/lexpublica. 2024. 181
    • Tomlinson, Joe, Meers, Jed, Salter, Izzie & Garnett, Phillip. (2025). The Hidden Cost of Quick Wins: How Artificial Intelligence in Administrative Appeals Risks Trust in Justice. In Mike Gregory, John Zerilli, & Rebecca Williams (Eds.), The Cambridge Handbook of Public Law and Artificial Intelligence. Cambridge University Press.
    • Veale, Michael & Borgesius, Frederik Zuiderveen (2023). Demystifying the right to explanation in automated decision-making. Computer Law & Security Review, 49, 105-170. 
    • Zaidan, Elias (2024). AI governance in a complex and rapidly changing world. Humanities and Social Sciences Communications, 2024. 
    • Zumbini, Andrea Francesco (2025). Automated administrative decisions and due process: New problems, new solutions? Italian Journal of Public Law, 17(1), 1-31. 
    References: 
    • آقابابایی، حسن و ناجی، محمد (۱۴۰۳). سوگیری و تبعیض در سامانه‌های هوش مصنوعی: از مبانی فنی تا ضمانت‌های حقوقی. حقوق و فناوری‌های نوین، ۲(۱)، ۷۷ـ۱۰۴.
    • اجاقی، حامد، سلیمانی روزبهانی، فاطمه و ظهوریان نادعلی، ایمان (۱۴۰۳). دکترین هنجارگذاری و تنظیم‌گری هوش مصنوعی. حقوق و دولت، ۵(۱)، ۱۲۳ـ۱۵۰.
    • اصحابی، فاطمه و صادقی‌نژاد، علی (۱۴۰۴). نقش هوش مصنوعی در تحول نظام قضایی و خدمات حقوقی؛ چالش‌ها و چشم‌اندازها. مطالعات حقوق و علوم قضایی، ۲(۶)، ۱۴۸ـ۱۶۷.
    • اکبری، ایمان، واعظی، رضا، اصلی‌پور، حسین، عبدالحسین‌زاده، محمد و شهرآئینی، سیدمجتبی (۱۴۰۳). شناسایی و مدل‌سازی کارکردهای هوش مصنوعی در ارتقای کارآمدی نظام اداری و ارائه خدمات عمومی. مطالعات مدیریت دولتی ایران. https://doi.org/10.22034/jipas.2024.401497.1607
    • باباییان، فاطمه، صفدری رنجبر، مصطفی و حکیم، امین (۱۴۰۲). واکاوی نقش هوش مصنوعی در چرخۀ سیاست‌گذاری عمومی؛ رویکرد فراترکیب. بهبود مدیریت، ۱۷(۲)، ۱۱۵ـ۱۵۰. https://doi.org/10.22034/jmi.2023.396945.2957
    • رشیدی ‌خویگانی، رضا (1397). نقد و تحلیل نظریة خدمات عمومی و اصول حاکم بر آن مبتنی‌بر آموزه‌های اسلامی. تهران: ماهواره. 
    • رضایی‌زاده، محمدجواد و عطریان، فرامرز (۱۳۹۶). اصل الزام به ارائۀ دلیل در تصمیمات اداری در پرتو مفهوم ادارۀ خوب: مطالعۀ تطبیقی حقوق ایران و اتحادیۀ اروپا. دانش حقوق عمومی، ۶(۲)، ۱ـ۲۴.
    • روشن، سیدعلیقلی، یعقوبی، نورمحمد و مؤمنی، امیررضا (۱۴۰۰). کاربست هوش مصنوعی در بخش دولتی: مطالعه‌ای فراترکیب. علوم مدیریت ایران، ۱۶(۶)، ۱۱۷ـ۱۴۵.
    • عامری، زهرا (۱۴۰۴). مطالعۀ تطبیقی چارچوب حقوقی نظام‌های تصمیم‌گیری خودکار در مدیریت عمومی. مطالعات حقوق عمومی، ۵۵(۳)، ۱۹۰۹ـ۱۹۳۰.
    • عامری، زهرا، مقدسی، محمدباقر و حبیب‌نژاد، سیداحمد (۱۴۰۴). حق اعتراض به تصمیم‌گیری‌های خودکار مبتنی‌بر هوش مصنوعی: جلوه‌ای از الزامات حقوق بشری در عصر فناوری. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۱ـ۲۴.
    • علیقیان، اشکان، صفدری رنجبر، مصطفی و محمدی، مهدی (۱۴۰۱). طراحی بستۀ سیاستی برای توسعۀ هوش مصنوعی در ایران. سیاست‌گذاری عمومی، ۹(۱)، ۲۲ـ۴۶. https://doi.org/10.22059/jppolicy.2023.92986
    • غمامی، سیدمحمدمهدی (۱۴۰۳). تنظیم هوش مصنوعی به‌منظور تأمین و تضمین حقوق عامه. دیدگاه‌های حقوق قضایی، ۲۹(۱۰۸)، ۱۰۱ـ۱۲۹.
    • فتحی، یونس، شفیعی سردشت، جعفر و وهیبی فخر، مریم (۱۳۹۸). نظام مطلوب دادرسی اداری در ایران. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۱(۱)، ۱ـ۲۴.
    • کدخدایی، عباسعلی و رضایی، مهدی (۱۴۰۱). حاکمیت قانون و هوش مصنوعی: از اصول سنتی تا اقتضائات نوین. مطالعات حقوق عمومی، ۵۲(۱)، ۱ـ۲۸.
    • لطیف‌زاده، مهدیه (۱۴۰۳). تحول احراز عدالت در نظام قضایی با پردازش هوشمند داده. دیدگاه‌های حقوق قضایی، ۲۹(۱۰۸)، 151ـ174. 
    • محمودی، مصطفی، اکبری، ایمان و فلاحتکار، سجاد (۱۴۰۴). حکمرانی هوش مصنوعی (۷): ظرفیت‌شناسی توسعۀ هوش مصنوعی در کشور و ارائۀ توصیه‌هایی جهت هم‌افزایی ظرفیت‌ها (شمارۀ مسلسل ۲۹۵۲). مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. 
    • محمودی، مصطفی، اکبری، ایمان و مهربان، محمدمهدی (۱۴۰۳). حکمرانی هوش مصنوعی (۶): کاربست هوش مصنوعی در ارتقای خدمات عمومی (شمارۀ مسلسل ۲۰۷۳۹). مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
    • مرادی برلیان، محمد و تنگستانی، محمدقاسم (۱۴۰۲). الگوریتم و حقوق اداری؛ چالش‌ها و راهکارها. حقوق اداری، ۱۰(۳۴)، ۱۶۳ـ۱۹۲.
    • مهدی، علی (۱۴۰۴). تحلیلی بر چالش‌ها و راهکارهای حقوقی پیاده‌سازی هوش مصنوعی در نظام اداری ایران. حقوق اداری، ۱۲(۴۲)، ۲۰۵ـ۲۲۹.
    • هاشمی، سیدحسین (۱۴۰۳). کنترل یا نوآوری؛ الزامات حقوقی سیاست‌های تنظیمی در زمینۀ هوش مصنوعی. حقوق و دولت، ۵(۱)، ۹ـ۳۰.
    • هاشمی، محمد (۱۴۰۲). حق دفاع و تضمینات آن در فرایندهای شبه‌قضایی اداری. پژوهش‌های حقوق عمومی، ۲۴(۳)، ۴۵ـ۶۸.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شاه محمدی، محمد، محسنی، فرید، غمامی، سید محمد مهدی. (1403) تضمین دادرسی منصفانه در تصمیمات اداری خودکار. دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14(1)، 27-52 https://doi.org/10.22034/hoghoughi.2026.5003727.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمد شاه محمدی؛ فرید محسنی؛ سید محمد مهدی غمامی."تضمین دادرسی منصفانه در تصمیمات اداری خودکار". دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14، 1، 1403، 27-52

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شاه محمدی، محمد، محسنی، فرید، غمامی، سید محمد مهدی.(1403) 'تضمین دادرسی منصفانه در تصمیمات اداری خودکار'، دو فصلنامه اندیشه‌های حقوق عمومی، 14(1), pp. 27-52

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شاه محمدی، محمد، محسنی، فرید، غمامی، سید محمد مهدی. تضمین دادرسی منصفانه در تصمیمات اداری خودکار. اندیشه‌های حقوق عمومی، 14, 1403؛ 14(1): 27-52